ανθρωπολογία του θεάτρου [ουσ. θηλ.]

Η ανθρωπολογία του θεάτρου ξεκινά από μια διαπίστωση: σχεδόν σε κάθε κοινωνία οι άνθρωποι μεταμορφώνονται, υποδύονται άλλους, χορεύουν και τραγουδούν μπροστά σε κοινό. Το θέατρο της δυτικής σκηνής είναι μόνο μία εκδοχή αυτής της ικανότητας. Το πεδίο θέτει συγκριτικά ερωτήματα: πώς προέκυψε το θέατρο, τι το διακρίνει από την τελετουργία και το παιχνίδι, ποιες λειτουργίες επιτελεί σε διαφορετικές κοινωνίες. Η συγκριτική αυτή εμβέλεια το διακρίνει από την εθνοθεατρολογία, η οποία μελετά συγκεκριμένες πρακτικές με τις έννοιες και τις κατηγορίες της κοινότητας που τις ασκεί. Το διακρίνει επίσης από τη θεατρική ανθρωπολογία του Eugenio Barba [Εουτζένιο Μπάρμπα], η οποία εξετάζει πώς ο επιτελεστής και η επιτελέστρια αποκτούν σκηνική παρουσία μέσα από τη χρήση του σώματος και της ενέργειας, πριν αποδώσουν οποιοδήποτε νόημα· ο Barba ονομάζει το επίπεδο αυτό προεκφραστικό.

Το πρώτο ερώτημα του πεδίου αφορούσε την καταγωγή του θεάτρου, και στις αρχές του 20ού αιώνα η απάντηση αναζητήθηκε στην τελετουργία. Με αφετηρία τη θεμελιακή ανθρωπολογική μελέτη Ο χρυσός κλώνος [The Golden Bough] (1890) του James George Frazer [Τζαίημς Τζωρτζ Φρέιζερ], οι λεγόμενοι τελετουργιστές του Cambridge [Cambridge Ritualists] υποστήριξαν ότι το αρχαίο δράμα γεννήθηκε από εποχικές τελετουργίες θανάτου και αναγέννησης. Η Jane Ellen Harrison [Τζαίην Έλλεν Χάρρισον] στο πρωτοποριακό της έργο Θέμις [Themis: A Study of the Social Origins of Greek Religion] (1912), είδε πίσω από τον Διόνυσο τον «δαίμονα του ενιαυτού», μια μορφή που πεθαίνει και ξαναγεννιέται κάθε χρόνο Ο Gilbert Murray [Γκίλμπερτ Μάρρεϋ] αναγνώρισε τα στάδια αυτής της τελετουργίας στη δομή της τραγωδίας. Ο Francis Macdonald Cornford [Φράνσις Μακντόναλντ Κόρνφορντ] τα αναγνώρισε στην αττική κωμωδία (The Origin of Attic Comedy [Η καταγωγή της αττικής κωμωδίας], 1914). Με τον ίδιο τρόπο ερμηνεύτηκε το μεσαιωνικό δράμα: ο πασχαλινός διάλογος των αγγέλων με τις Μυροφόρους “Quem quaeritis?” [«Τίνα ζητεῖτε;»] θεωρήθηκε ο σπόρος του νεότερου ευρωπαϊκού θεάτρου. Αργότερα τα εξελικτικά αυτά σχήματα δέχθηκαν έντονη κριτική ως γραμμικά και αναπόδεικτα. Ο Ελί Ροζίκ [Eli Rozik] (2002) αναζήτησε τις ρίζες του θεάτρου στην εικονοπλαστική ικανότητα του ανθρώπινου νου και όχι στην τελετουργία.

Στην Ελλάδα το ερώτημα απέκτησε ιδιαίτερο βάρος, γιατί τα ζωντανά λαϊκά δρώμενα έμοιαζαν να διασώζουν αρχαίες μορφές. Το 1906 ο Richard MacGillivray Dawkins [Ρίτσαρντ ΜακΓκίλλιβρεϋ Ντώκινς] ερμήνευσε το αποκριάτικο δρώμενο του Καλόγερου στη Θράκη ως επιβίωση της διονυσιακής λατρείας. Η Κατερίνα Κακούρη μελέτησε τα δρώμενα στις Προαισθητικές μορφές θεάτρου (1946) και, από τη σκοπιά της κοινωνικής ανθρωπολογίας, στην Προϊστορία του θεάτρου (1974). Ο Walter Puchner [Βάλτερ Πούχνερ] μετατόπισε το ερώτημα από την καταγωγή στον ορισμό. Στη Θεωρία του λαϊκού θεάτρου (1985) έδειξε ότι τα κριτήρια που χωρίζουν το θέατρο από το δρώμενο, όπως η ταύτιση του τελεστή ή της τελέστριας με τον ρόλο και η συμμετοχή του κοινού, είναι ρευστά. Έδειξε επίσης ότι το λαϊκό θέατρο λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στα δύο.

Από τη δεκαετία του 1970 ανθρωπολόγοι και άνθρωποι του θεάτρου άρχισαν να συνεργάζονται, και το ενδιαφέρον μετακινήθηκε από τις αρχές του θεάτρου στη θεατρικότητα της ίδιας της κοινωνικής ζωής. Ο Victor Turner [Βίκτωρ Τέρνερ] περιέγραψε τις κοινωνικές συγκρούσεις ως «κοινωνικό δράμα» [social drama], με φάσεις ανάλογες της δραματικής πλοκής και επεξεργάστηκε την έννοια της μεθοριακότητας των τελετουργιών διάβασης, δηλαδή την ενδιάμεση φάση κατά την οποία τα μέλη της κοινότητας βρίσκονται έξω από τις συνήθεις κοινωνικές τους θέσεις. Τη συνέχειά της την αναζήτησε στις μορφές ψυχαγωγίας των νεότερων κοινωνιών (Από την τελετουργία στο θέατρο [From Ritual to Theatre], 1982). Ο Richard Schechner τοποθέτησε το θέατρο και την τελετουργία στους δύο πόλους ενός φάσματος. Μια επιτέλεση κλίνει προς την τελετουργία όταν επιδιώκει αποτελεσματικότητα [efficacy], δηλαδή να μεταβάλει την κατάσταση όσων συμμετέχουν, και προς το θέατρο όταν επιδιώκει ψυχαγωγία [entertainment]. Η σύμπραξη των δύο πεδίων αποτυπώθηκε στο Between Theater and Anthropology [Ανάμεσα στο θέατρο και την ανθρωπολογία] (1985). Αποτυπώθηκε επίσης στα συνέδρια του Ιδρύματος Wenner-Gren (1981 – 1982), που συνέβαλαν στη συγκρότηση των παραστασιακών σπουδών [performance studies].

Η ανθρωπολογική οπτική τροφοδότησε και τη σκηνική πράξη, καθώς σκηνοθέτες της εποχής αναζήτησαν έξω από τη δυτική παράδοση τρόπους ανανέωσης του θεάτρου. Ο Jerzy Grotowski [Γιέζυ Γκροτόφσκι] αναζήτησε στο Θέατρο των Πηγών [Teatr Źródeł] (1976 – 1982) πρακτικές που οδηγούν σε μια κοινή ανθρώπινη εμπειρία, προγενέστερη από τις διαφοροποιήσεις που επιβάλλουν ο πολιτισμός, η θρησκεία και η παράδοση. Ο Peter Brook [Πήτερ Μπρουκ] αναζήτησε μια θεατρική γλώσσα κατανοητή πέρα από γλωσσικά και πολιτισμικά όρια. Ο πολυεθνικός θίασός του αυτοσχεδίαζε σε χωριά της Αφρικής (1972 – 1973), και στη Μαχαμπαράτα [Le Mahabharata] (1985) ηθοποιοί από πολλές χώρες έφεραν στη σκηνή τις δικές τους σωματικές και φωνητικές παραδόσεις. Ο Barba ίδρυσε το 1979 τη Διεθνή Σχολή Θεατρικής Ανθρωπολογίας [International School of Theatre Anthropology, ISTA]. Ο Rustom Bharucha [Ρούστομ Μπαρούτσα] κατήγγειλε στο Theatre and the World [Το θέατρο και ο κόσμος] (1990) ότι τα εγχειρήματα αυτά αποπλαισίωναν και ιδιοποιούνταν μη δυτικές πρακτικές. Ο Jean-Marie Pradier [Ζαν-Μαρί Πραντιέ] ανέδειξε τον ευρωκεντρισμό της ίδιας της έννοιας του θεάτρου. Οι κριτικές αυτές παραμένουν κεντρικές για το πεδίο, γιατί υπενθυμίζουν ότι και το βλέμμα του ερευνητή και της ερευνήτριας είναι πολιτισμικά προσδιορισμένο.